سه شنبه ٢٢ آبان ١٣٩٧
به وب سایت مرکز فرهنگی ایران در استکهلم خوش آمدید.

  

عضویت در سرویس خبری
نام :   
ایمیل :   

 

 

 

در این گزارش بناست نگاه اجمالی به اندیشه های خواجه نصیرالدین طوسی متکلم، فیلسوف، اندیشمند سیاسی و منجم پرآوازه شیعی در قرن هفتم هجری که تأثیر بسیار قاطع بر حیاتِ فکری تشیع در زمانه خودش و پس از آن گذاشته داشته باشیم.

            کانون توجه این گزارش بر کتاب و آثار خواجه با معرفی مختصری از آنها و تلاش برای تبیین سرفصل ها و اندیشه های اصلی او در حوزه های کلام و فلسفه و اندیشه سیاسی و با نیم نگاهی به عقاید نجومی اوست. درباره حیات شخصی او ما تنها تا جایی که با حیات سیاسی و تعامل ایشان با محیط اجتماعی- سیاسی عصر پیوند خورده است ورود پیدا می کنیم.

            بدیهی است که نقش خواجه نصیر در زمینه و زمانه هجوم مغولان به ایران بسی حساس بوده است و آن گونه که در ادامه توضیح داده خواهد شد این نقش چنان برجسته و حائز اهمیت بوده است که برخی از پژوهشگران قرن هفتم هجری را قرن خواجه نصیر نامیده اند.

            خواجه از نظر عقاید شخصی و مبانی کلامی- اعتقادی یک شیعه تمام عیار بوده است که آرای کلامی او پس از خودش بدل به استوانه ای مستحکم برای حیات پربار فکری جهان تشیع شده است. صورت بندی های جدید و نوآیینی که خواجه از مفاهیم بنیادین کلام شیعی از جمله مفهوم امامت ارائه کرده است تقریبا و تحقیقا در قبل و بعد از خود کم نظیر بوده و مایه صلابتِ هرچه بیشتر کلام شیعی شده است.

            در اندیشه های فلسفی خواجه با شرحی درخشانی که بر «الاشارات و التنبیهات» شیخ الرئیس ابوعلی سینا نگاشت حیات تازه ای در فلسفه مشائی دمید که از پی حملات ویرانگر متکلمانِ پرآوازه مانند امام محمد غزالی و امام فخر رازی، از نفس افتاده بود. خواجه اگرچه پیرو فلسفه سینایی است اما اصالت فکری خود را حفظ کرده و این گونه نبوده که کورکورانه از پی ابوعلی سینا رفته باشد. از نظر اندیشه سیاسی کتاب ماندگار و درخشان اخلاق ناصری ایشان در فلسفه عملی جایگاهی تثبیت شده به او می بخشد.

            این کتاب که در سنت فکری اخلاقِ فلسفی اندیشمندان تمدن اسلامی نگاشته شده است بی هیچ تردیدی متأثر از جریانِ عقلگرای اندیشه اسلامی است که رگه های آن یقیناً در بنیادهای فکری شیعی  می گیرد. خواجه نصیرالدین طوسی متفکری جامع الاطراف بوده است و به حق می توان او را بحرالعلوم نامید. یکی از اضلاع اندیشه پربار او علم نجوم یا هیأت است که خواجه با تأسیس رصدخانه مراغه آن را از یک علم بدل به یک مکتب کرد.

            آرای نجومی خواجه و شاگردان بلافصل یا با واسطه اش در مکتب مراغه نوآوری های شگفت آوری نسبت به هیأت بطلمیوسی جهان باستان داشته است و احتمالاً این امکان وجود دارد که انقلاب کوپرنیکی به نحوی متأثر از تحقیقاتی باشد که پیشتر از اروپاییان هم اندیشمندان مسلمان در مکتب مراغه انجام داده اند و شاید با ترجمه به متفکران اروپایی منتقل شده است.

            به هرحال این فرضی است که تا دلیلی یقینی برای آه پیدا نشود نمی توان آن را به کلی انکار کرد. درباره کنشگری سیاسی خواجه و رفتار عملیاش در حوزه سیاست نیز مطالب بسیاری را می توان متذکر شد. ایشان نه در مقام یک متفکر و اهل قلم بلکه در نیز از خود نبوغ و توانمندی بسیاری نشان داده است. او «مردِ عمل» جایگاه یک به عنوان وزیر هلاکوخان سردار خونریز مغول توانست سیل بنیانکن حمله تاتاران به ایران اسلامی را تا حد ممکن مهار کند و با انتقال و به عبارتی با کانالیزه کردن این ارتشِ وحشیان به سمت خلافت پوسیده عباسی توانست خدمتی بزرگ به جهان تشیع انجام دهد.

            شاید به جرأت بتوان گفت که با فروپاشی خلافت عباسی حیات شیعه که برای قرن ها زیر ستم و جور حکام غاصب عباسی بودن امکان رشد و بالندگی دوچندان یافت. چرا که نفوذ خواجه نصیرالدین طوسی بر هلاکوخان و در ادامه نفوذ رشیدالدین فضل الله بر غازان خان و علامه حلی بر الجایتو در دوره دوم و سوم ایلخانان در ایران از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر نزول اقتدار سیاسی اهل سنت و تفوق اقتدار سیاسی شیعیان قلمداد می شود که در ادامه به غلبه کامل تفکر شیعی بر کلیّت تمدن ایرانی اسلامی منتهی شد. با وجود این می توان گفت که  ایرانیان شیعی امروز بسی وامدار آن مرد بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی هستند.

            به عنوان سخن آخر در این مقدمه می توان گفت که عظمت و بزرگی فکری و رفتاری خواجه نصیرالدین چنان غیر قابل انکار است که احتمالاً نه تنها دوستان بلکه دشمنان نیز بدان معترف خواهند بود؛ لذا برماست که به عنوان ایرانی مسلمان شیعه با این نابغه جهان تشیع آشنا شویم و با هرچه که در توان داریم در حفظ و نشر مواریث فکری او بکوشیم.

            بر این مبنا برای مقدمه ورود به بحث و نشان دادن عظمت و اهمیت خواجه در تمدن ایرانی- اسلامی ابتدا کتاب شناسی آثار شگفت انگیز خواجه را ذکر کرده و سپس با یادی از نام شاگردانش که هر یک به تنهایی متفکری قابل توجه و استوانه فکری پرقدرتی هستند به بررسی محورهای فوق الذکر پرداخته و هر یک را به اجمال بسط و توضیح می دهیم.

 

نویسنده: محمدرضا مرادی طادی

 

 

منبع: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی ایران، مرداد 1395

تلگرام مرکز فرهنگی

خبرنامه های رایزنی

کتابی جالب برای آموزش زبان فارسی برای انگلیسی زبانان، در این کتاب علاقمندان علاوه بر آشنایی با 2000 لغت و اصطلاح فارسی،با فرهنگ ایران هم آشنا می شوند.

 

آمار بازدید
 بازدید امروز : 61 | کل بازدید : 862583